(Azizbek)
Baxtga erishmoq uchun har qanday
to’siqni buzib faqat
Olg’a intilmoqlik
zarur.(FOROBIY)
Yana o’sha
janjal...Har galgidek qo’shnilar Toshtemirning uyiga yig’ilishdi.Toshtemir
ularga parvo ham qilmadi.Faqat
Xolida enaga qarab bir nimalar deb shang’illardi.Qo’shnilar bir chetda
turishar,kino ko’rishayotgandek janjalni zavq bilan tomosha qilishar edi.Bular bu nizoga
chek qo’yishni istamas ,qandaydir mudhish hodisani
kutishar edi...
Mana bugun esini yegan kampir Toshtemir 150 mingga olgan gilamini sotib
yuboribdi. “Nega sotdiz”- desa,(bahonani qarang)-Hamma pullarni yig’ib nabiralarimga
to’y qilaman,mana uyimda ikki sandiq pulni bosib qo’yganman,yana ozgina
yetmayatudi, shunga sotdim.
-Axir to’ng’ich
nabirangiz endigina 7 ga kirdi-ku, hali eh-he...
-Go’rso’xta! Senga
sut bergandan ko’ra zahar bersam afzal ekan-deb, kampirning ko’zlariga yosh miltiradi.Bu ko’zyoshlar
“sohta” ekanligi yaqqol ko’rinib turardi,-Hammasiga xotining aybdor ha o’sha seni
aynitdi, o’l xotininga qul bo’lmay!
Toshtemir oraga
yana bir luqma tashlasa kampir qarg’anishni davom ettirishini bilardi.Toshtemir
buni xohlamadi,uning ustiga u qishloqning obro’li kishilaridan.Qo’shnilar
oldida izza bo’lishni istamadi.To’nini “teskari kiyib”,darvozadan chiqib
ketdi...
...Ey xotin
uxlamayapsanmi?-dedi Toshtemir endigina ko’zi ilingan xotinini turtib.
Xotini bir seskanib tushdi. -Yo’-o’q.
-E bilasanmi
hiqildog’imga keldi. Har kuni janjal,har kuni g’urbat.Hey mazza qilib yashamaydimi? Yegani
oldida,yemagani ketida... Noshukur kampir!
-Qo’ying dadasi
unday demang. Nima bo’lsa ham onangiz axir. Xudo insof berib qolar-deb xotini
erini yupatgan bo’ldi.
-Qaniydi…
Toshtemir tongi
taqir–tuqurdan uyg’onib ketdi.”Onam bo’lsa kerak “deb o’yladi,uning hayolida
yana onasining beo’hshov qiliqlari
beto’hto’v aylanardi.Bir nimani sezgandek hadiksirab apil-tapil kiyingan
Toshtemir tashqariga otildi.Taxmini to’g’ri ekan,kampir ostonada vajohat bilan
tikilib turardi.Ko’zlarida shunchalik daxshat bor ediki,Toshtemir biroz
cho’chigan bo’lib orqaga tisarildi.
-Xotining qani
?-kampirning birinchi savoli shu bo’ldi.
-Nima
qilasiz?-deb shang’illadi Toshtemir.Sizga nima yetishmaydi ona?hamma narsa
muhayyo bo’lsa qarilik
gashtini surib o’tirmaysizmi, namuncha janjal qilasiz-a,janjal bilan og’a-ini
bo’lib ketdingiz-ku axir?
-Xotining qani?-
yana shu savolni takrorladi kampir,-Padariga la’nat qani xotining,befarosatni
dastidan men 1 kundan beri tuz
totganim yo’q.Nega ovqat olib kirmadi u?
-Axir o’zingiz...deb
Toshtemir so’zida to’xtab qoldi.Uning yuragi qattiq siqdi.-Axir o’zingiz ovqat olib borsak tashqariga uloqtirayapsiz
ku!(Kampir janjal qilib o’zi boshqa uyga-“kichkina uy”deb atashadigan joyga
barcha lash-lushlari bilan ko’chvogandi)
Kampir o’qraygancha oshxona tomon sudraldi.Toshtemir
yuragini hovuchlagancha ,chuqur-chuqur nafas olgancha, dahliz tomon intildi. Eshik
aralash devorga suyanib,xonasiga kirib ketdi.Karavotiga yotib ko’zlarini chirt
yumgancha o’yga toldi. “Nega? Ey Xudo,Parvardigor hayotimdan nolimayman,armonim
ham yo’q lekin nega? Onam meni buncha qiynaydi,axir o’z onamku,ona muqaddas
inson bo’lsa, qanday qilib uni,urishim mumkin,axir bu borib turgan to’ng’izlik-ku.Lekin
nega?qon qilib yubordiku...mayli biz
haqimizda qayg’urmasa ham,nabiralari haqida o’ylamasa,u bechoralar tuni
bilan eshikka mo’ltirab yo- tishadi
onam kelishidan qo’rqib,goho unsiz-unsiz yig’lashadi.Nahot,onam ularga
achinmasa,hammasiga ko’z yumish mumkin ammo... Ammo bolalarga bu salbiy ta’sir
ko’rsatishini nahot tushunmasa”Qush uyasida ko’rganini qiladi”deganidek kelajakda bu bolalar ham baxtsiz
bo’lib qolishmaydimi ? janjal tagidan
chiqmaydigan bola ulg’ayib voyaga yetganida kim bo’ladi? Borib turgan jizzaki ,borib turgan asabiy bo’ladi... O’zi hammasiga onam aybdor,onam
sababchi.U biznikiga ko'chib kelmaguncha biz baxtli ,farovon yashar edik.Mana onam kelmasidan
oldin qanday baxtli edik.”
Darhaqiqat,kampir kelmasidan oldin farovon
oila edilar qishloqdagi barcha odamlar ularga havas qilishardi.Nima ham qilishardi
oyning o’n beshi yorug’ bo’lsa ,o’n
beshi qorong’u bo’lar ekan.Insonlarga
xush yoqadigan illiq,mayin nur taratayotgan quyoshni qora bulutlar
to’sganidek,baxt taratayotgan Toshtemirning
oilasiga kampir to’siq bo’lib qo’ndi. Kampir
oldinlari unaqa emas. Shu kenjasiga mexri yo’qroq bo’lgani bilan, bunchalik
miyyasi “aynib”qolmagandi. Yoshi saksondan o’tganidan keyin birdan o’zgardi...
Hovliqib kirib
kelgan xotini Toshtemirni hayolini bo’ldi.
-Nima
bo’ldi?-ming’irlab so’radi Toshtemir.
-Onangizning
jinniligi yana boshlandi. Ana qarang
oynalarni bitta-bitta chilparchin
qilib sindirdi.Endi uyinga o’t qo’yaman deyapti.Yuragi siqilayotgan
Toshtemir, xotini aytgan
so’zlari dard ustida chipqon bo’ldi.Tok
urgandek biroz jim turdi.Keyin
ohista o’rnidan turib xotiniga yuzlandi:
-Men...nega?.. nega?..–Toshtemir
bir qalqidiyu xotinining oyoqlari ostiga yiqildi.
- Vooy- dood!!!
...Mana Toshtemir
kasalxonada yotganiga ham 2 haftacha bo’lib qoldi.Lekin shifokorlar hali beri
qo’yib
yuborish niyatlari yo’qqa o’xshaydi.Toshtemirning xotini kunda xabar olib
turadi.
Toshtemir shiftga
tikilib o’tirarkan o’tgan kuni kelgan xotinining aytgan so’zlari yodiga tushib
aftini bujmaytirdi.O’sha kuni xotini issiqina tovuq sho’rva olib kelgandi.
-Assalomu alaykum
dadasi-deb xotini eshikdan kira solib tavoze bilan salom berdi.Toshtemir shunga
yarasha alik oldi. Xotini erining yotog’ining bir chetidan joy oldida, sho’rvani
hafsala bilan kosaga suza boshladi.-Yaxshimisiz dadasi ,o’zingizni yaxshi his
qilayapsizmi? Hech qayeringiz bezovta qilmayaptimi?-xotinining bamisoli
hamshiralarga o’xshab apil-tapil savollariga ohisda javob berishga harakat
qildi.
-Ha rahmat
yaxshiman ,xudoga shukr do’xtirlar yaxshi qarashayapti. Bolalar qanday o’ynab yurishibdimi? Men
ularni juda sog’indim. Onam qalay?
Xotini so’ngi
so’zni eshitib erga biroz ma’noli qarab oldi.
-Bolalar tuzuk
yurishibdi o’ynab kulib. Enamga keladigan bo’lsak, beso’roq bir ish qilib
qo’ydim.
-Qanaqa ish?-
Toshtemirni ko’zlari birdan kattardi.
-Akalaringizni
chaqirtirgandim. Ularga tushuntirdim.Onam
har kuni arzimagan narsadan janjal ko’taradi. Mana ukangiz ham
siqilib,kasalxonaga tushib qoldi, shu
desangiz, mullani chaqirib bir chilyosin o’tkazsak zora ahvollari
yaxshilanib ketsa dedim.Ularchi ular
nima deydi deng: -Biz alohida oilada yashaymiz.Shuning uchun o’zlaring
chilyosin o’qitaveringlar, onamizning ko’ziga yomon ko’rinishni xohlamaymiz
,yo’q... Bu o’yinda qatnashmaymiz.Bizni chaqirmasanglar ham hafa bo’lmaymiz-deb
ketvorishdi.
-Heee.. ularga
dardini faqat ahmoqlargina
so’zlashadi,sen ham ahmoqning ishini qilibsan.Nima qilasan aytib. Akam
bo’la turib, shuncha kundan beri aqalli yonimga kelib “tuzukmisan uka”deb
aytgan joyi yo’g’u, seni dardingni tinglarmidi.
Toshtemir
kosadagi sho’rvani qoshib bilan, aylantirib sovutar ekan, bir nimalarni
o’ylardi...
Toshtemir oilada eng kenja farzand. 3
akasi-yu 2 opasi bor. Hammasi uyli-joyli, bola-chaqali, nevarali bo’lib
ketishgan. O’zi ham 4 nafar bolaning otasi. Yaqinda buva bo’ldi. Ko’rinishi
ancha yosh, sochlariga oq ham oralamagan. Bardam-baquvvat ko’rinadi. Lekin bu
inson hayotning ne-ne sinovlariga dosh berganini bilsangiz edi. Yoniga borib
bir bor bag’rizga bosgan bo’lardingiz.
Aytganimdek,
oilada kenja farzand bo’lib tug’ilgan bu insonga yoshligidan o’zgacha mexr
berildi. Ona mexri emas, opa-yu akalar mexri. Onaning barcha farzandlariga
mexri teng taqsimlangan edi-yu shu kenjasiga yetmay qolgan edi go’yo. Farzand
ko’p bo’lgandan keyin mexr ham maydalanib ketar ekan-da. Shunday qilib
Toshtemirni aka-yu opalari katta qildi deya bemalol ayta olamiz. Ayniqsa uning
shakllanishida katta akasining o’rni juda salmoqli. Tarbiya va ta’limni hech
qizg’onmay qo’ldan kelgancha singdirdi... Haliyam esimda bundan bir necha yil
avval tongi soat 7 bilan 8 ning oralig’i edi, birdan telefon go’shagi jiringlab
qoldi. Go’shakni o’zi ko’tardi. Nargi tarafdan kimningdur gapirgani eshitildi,
so’ng birdan jimlik. Og’ir sukunat. Hamma uning og’ziga qaragan. Birdan devorga
suyanib qoldi, ko’zidan bilinar-bilinmas yosh ko’rindi, farzandlari oldida
o’zini biroz o’nglab olib, ko’zlarini yengi bilan artdi-da “Akam...akamni...
berib qo’yishibdi” dedi. Ayoli yig’lashga tushdi. “Bas qil, narsalarni
yig’ishtir qishloqqa ketamiz” deya moshinani qizdirgani chiqib ketdi. Men esa
o’sha yerda turardim. Hech nima his ham qilmasdim. Nega buncha kuyunadi, axir
bilardi-ku akasi betobligini. Kasalxonadagi
do’xtirlar “tayyorgarligingizni ko’ravering” deganini men ham
eshitgandim-ku.
Peshinga akasini
chiqarishdi. O’sha kuni ko’zimga negadir Toshtemirning qaddi ancha bukilib,
cho’kkandek ko’rindi. Axir bir yilda ikki yaqin kishingni yo’qotish... Aytib
bo’lmaydigan musibat.
Akasidan
roppa-rosa to’qqiz oy oldin Otasini tuproqqa topshirgan edi. Otasi juda
baquvvat inson edi, yetmishga kirgan bo’lsa ham ikki quchoq o’tni bir o’zi
eshshakning ustiga ortib kelardi. Qon bosimi degan balo qulatdi, bo’lmasam hali
ancha umr ko’rardi. Ko’rishga loyiq ham edi. Nima ham qilardik,bandalik ekan.
Ollohning irodasi. O’zbekni bir kun keraksiz udumlar ag’natadi. Otasining
marakalari bilan bo’lib katta akasi ham o’zini ancha oldirib qo’ydi. Andisha
qildimi, yoki “o’tib ketar”dedimi hullas ichidan nima kechayotganini hech kimga
aytmadi. Oxiri nima bo’ldi?! Yiqildi. Yiqilganda ham hamma yerni larzaga
keltirib yiqildi.
Akasini do’xtirga oborgani hali ham esimda. Qish. Sovuq edi.
Aksiga olib yo’lda moshinaning benzini tugab qolgan. O’tib ketayotganlardan
birortasi to’xtay demasdi. Bu yoqda moshina ichida kasal aka va yosh bolalar.
Uka sovuqda so’kinganicha qo’lini o’tgan-ketgan moshinaga ko’tarib borib
kelardi.Oxiri qaysidir insofli to’xtatida benzin quyish shaxobchasiga yetib
olishga yetgulik yoqilg’i berdi. Shaxri azimga ham yetib kelishdi. Kerakli
kasalxonani ham topishdi. Bir necha soatlik tekshiruvdan keyin “Saraton, kech
qolibsizlar. Tayyorgaligingizni ko’ravering” deyishdi. Og’ir ahvolda ortga
qaytdik. Ikki soatlik yo’lda hech kim bir og’iz ham gapirmadi. Ukaning
ba’zi-ba’zida burnini tortib qo’yishi yig’layotgni bildiradi. Uyga ham yetib
keldi. Ukaning: “Aka siz bularni gapiga ishonmang, boshqa do’xtirlarga
ko’rsataman sizni, professorlarga” deganiga, nim tabassum bilan “ Qo’ysangchi,
nima keragi bor. Taqdir ekan...”
Taqdir ekan,
akasidan ham ayrildi. Hech qanday mubolag’asiz ayta olaman-ki, qo’lini qayerga
uzatsa yetardi,ammo o’lim-haq.
Toshtemir 25 yil
Vataniga beminnat xizmat qildi. Qayerda xizmat qilganini aytish shart
emas,menimcha. Shunchaki tasavvur qilishingiz uchun bir-ikkita misol
keltiraman: O’g’lining to’yida shaharning militsiya boshlig’i choy tashidi,
GAIlarni “katta”siga esa poygakdan joy tegdi. Qo’shnisi
moshinasida bir bolakayni urvorganida qamoqdan olib qoldi, yana bir
mahalladoshiga 70 million jarima solishganida muammoni hal qilib berdi.
Hammasini bitta qo’ng’iroq bilan hal qildi. Bunaqa misollarni istaganizcha
aytishim mumkin.
Qanchalik ishonish qiyin bo’lmasin,shuncha
yil ishlab o’zi uchun biror nima tilamadi. Dang’illama uy qurmadi,
qo’sha-qo’sha moshina minmadi. Yigirma yil otasidan qolgan uy va akasidan
qolgan moshinani mindi. Chunki faqat oylikka yashardi. Oyligi ham “otni
kallasiday” bo’lgandan keyin,yetadi-da dersiz. Adashasiz. Oyligi 4 ta
farzandini keyingi oylikkacha boqish uchun bazo’r yetardi. Hatto farzandlari
bo’sh vaqtida ko’chada mayda-chuyda ham sotardi.
Uyiga har kuni ish so’rab keladigan
odamlarning keti ko’rinmasdi. Birgina iltimosi bilan ishga kirgizib
qo’yishini bilishardi-da. Qo’lidan
kelguncha yordamini hech kimdan ayamasdi. Mahalladan qancha-qanchasi shu inson
orqasidan ishga joylashib “ko’tarilib”ketdi. Ko’pchiligi ishi bitgach rahmat
ham demadi. U esa o’pkalamadi. Aka-yu, opalarining o’gillari armiyaga
bordi,o’qishga kirdi, ishga kirdi. Hammasiga U yordam berdi. Farzandlariga esa
o’qishi uchun barcha imkoniyatlarini yaratib berdi. O’qishga kirgazib qo’ydi
emas! Imkoniyat yaratib berdi. Hamma narsaga o’z kuchi bilan erishishlarini
hohlardi...
Xarom nimaligini bilmay yashadi.
Farzandlariga ham shunday tarbiya berdi. Chunki otasidan shunday tarbiya olgan
edi.
...Endigina o’qishni bitirib, ishga kirgan
kezlari edi. Onasi bilan otasini shaharga,ijarada turadigan uyiga olib
ketayotgan edi. Yo’lda tanish qassobdan bir kilo go’sht olish uchun to’xtadi.
Yonida puli yo’qligi uchun qarzga oldi. Moshinaga o’tirishi bilan, otasi: “nega
qassobga pul bermading?sen hali mansabingdan foydalanib xarom yeydigan
bo’ldingmi?”dedi-yu,moshinadan tushib uyiga qarab yurib ketdi. O’gil orqasidan
yugurib borib nima gapligini tushuntirdi. Moshinaga qaytarib o’tirg’izdi. Ota
belbog’iga o’ralgan puldan bir qismini berdi-da, bir nimalar deb nasihat qildi.
Aniq nima deganini men eshitmadim...
